آمریکا در کمین انسداد راههای تنفسی ترانزیت و لجستیک ایران
اقتصادایرانی: در شرایطی که فشارهای اقتصادی و سیاسی آمریکا علیه ایران وارد مرحلهای حساس شده است، بهنظر میرسد یکی از مهمترین حوزههای مورد توجه واشنگتن، حملونقل، لجستیک و مسیرهای ترانزیتی ایران است؛ حوزهای که مستقیما با تامین کالا، تجارت خارجی، صادرات و واردات و درنهایت ثبات اقتصادی و امنیت کشور ارتباط دارد.
تجربه ماههای اخیر نشان داد که با محدود شدن تردد در تنگه هرمز، ایران تلاش کرد برای حفظ جریان تامین کالا و نیازهای اساسی کشور بهدنبال مسیرهای جایگزین باشد. استفاده بیشتر از بنادر کشورهای همسایه، فعال کردن مسیرهای زمینی در شمال و شمالغرب، افزایش استفاده از ظرفیت کشورهای پیرامونی و تقویت کریدورهای ترانزیتی، بخشی از راهکارهایی بود که میتوانست تا حدودی وابستگی ایران به یک مسیر دریایی را کاهش دهد.
واقعیت مهم این است که ایران صرفا به یک مسیر دسترسی وابسته نیست. موقعیت جغرافیایی ایران و داشتن مرزهای زمینی گسترده با کشورهای متعدد، در کنار دسترسی به دریای کاسپین، خلیجفارس و دریای عمان، به کشور امکان ایجاد و توسعه چندین مسیر موازی برای تجارت و ترانزیت را میدهد. همین ویژگی ژئوپلیتیکی باعث میشود بستن کامل راههای ارتباطی ایران عملا بسیار دشوار باشد.
با این حال مساله اصلی اینجاست که فشار آمریکا صرفا به بستن یک مسیر محدود نمیشود. از این منظر مساله حملونقل دیگر صرفا یک موضوع اقتصادی یا صنفی نیست بلکه به یک موضوع راهبردی و امنیت اقتصادی تبدیل شده است.
در چنین شرایطی مهمترین اقدام ایران نباید صرفا تلاش برای بازگشت به وضعیت گذشته باشد. کشور باید از این بحران بهعنوان فرصتی برای ایجاد یک شبکه چندمسیره و انعطافپذیر حملونقل و ترانزیت استفاده کند.
مسیرهای شمالی، بنادر کشورهای همسایه، کریدورهای منطقهای و ظرفیت کشورهای حوزه قفقاز و آسیای مرکزی میتوانند بخشی از این شبکه باشند. در واقع هدف باید این باشد که اگر یک مسیر با مشکل مواجه شد، مسیرهای دیگر بدون توقف جدی به فعالیت خود ادامه دهند. این سیاست را میتوان «تنوعبخشی به راههای تنفسی اقتصاد ایران» نامید.
یکی از فوریترین اقدامات مورد نیاز، توسعه دیپلماسی حملونقل و ترانزیتی است. کشور باید موضوع حملونقل را به یکی از محورهای اصلی روابط خود با کشورهای همسایه تبدیل کند. مذاکره با کشورهای شمالی، شرقی و غربی باید صرفا درباره روابط سیاسی یا تجارت کالا نباشد بلکه باید به شکل مشخص درباره ایجاد مسیرهای پایدار، تسهیل عبور ناوگان، توسعه پایانههای مرزی، استفاده از بنادر، حمل ریلی و ایجاد مسیرهای ویژه برای کالاهای اساسی انجام شود.
در کنار توسعه مسیرها، لازم است فرآیند واردات کالاهای اساسی و ضروری کشور بهشکل فوری تسهیل شود. کالاهایی مانند مواد غذایی، دارو، نهادههای دامی و کشاورزی، مواد اولیه صنایع و کالاهای ضروری نباید درگیر بوروکراسیهای طولانی، تعدد مجوزها و فرآیندهای پیچیده اداری شوند بنابراین باید برای کالاهای اساسی، مسیرهای ویژه گمرکی و حملونقلی تعریف شود و هماهنگی میان وزارتخانههای مرتبط، گمرک، بنادر، شرکتهای حملونقل و بانکها افزایش یابد.
یکی از مهمترین ظرفیتهای ایران، همسایگان آن هستند. ایران باید نقشه و استراتژی حملونقل و ترانزیتی خود را بازتعریف کرده و برای هر مسیر اصلی خود حداقل دو یا سه مسیر جایگزین تعریف کند و برای آنها از قبل توافقات حملونقلی، گمرکی و لجستیکی داشته باشد. این رویکرد البته نیازمند یک برنامه مشخص و از پیش طراحی شده است نه اینکه در زمان بحران، تازه مذاکرات برای پیدا کردن مسیر جایگزین آغاز شود.
تلاش برای محدود کردن مسیرهای حملونقل و تجارت ایران، بخشی از فشار اقتصادی گستردهتر علیه کشور است اما موقعیت جغرافیایی ایران این امکان را فراهم میکند که با ایجاد مسیرهای جایگزین، توسعه روابط با کشورهای همسایه و فعال کردن دیپلماسی ترانزیتی، اثر این فشارها کاهش پیدا کند. بستن یک مسیر، نباید به معنای بسته شدن تجارت ایران باشد.
راهکار ایران ایجاد یک مسیر جایگزین واحد نیست بلکه ایجاد شبکهای از مسیرهای جایگزین است.
در کوتاهمدت سه اقدام باید در اولویت قرار گیرد:
۱- گسترش فوری دیپلماسی حملونقل و ترانزیتی با کشورهای همسایه و منطقه
۲- تسهیل و تسریع واردات کالاهای اساسی و ایجاد مسیرهای ویژه برای این کالاها
۳- فعالسازی حداکثری بنادر، مسیرهای زمینی و ریلی جایگزین و ایجاد توافقات عملیاتی برای استفاده از ظرفیت کشورهای همسایه.
اگر ایران بتواند این سیاست را با سرعت و هماهنگی اجرا کند، فشار برای بستن یک یا حتی چند مسیر، الزاما به معنای قطع ارتباط اقتصاد ایران با جهان نخواهد بود. در مقابل، میتواند زمینهای برای شکلگیری یک شبکه حملونقل منطقهای متنوع، انعطافپذیر و مقاوم در برابر فشارهای خارجی ایجاد کند. البته اینهمه بهمعنای عدم تلاش برای حل مساله و توافق در سطح کلان نخواهد بود.
اباذر براری، کارشناس حوزه ترانزیت و مشاور فدراسیون حملونقل و لجستیک
