از ائتلاف مکه تا نشست استانبول

این نشست از آنجا حائز اهمیت است که حدود سه‌هفته قبل یعنی شانزدهم مردادماه، ترکیه، عربستان و پاکستان توافقی را در مکه امضا کردند که براساس آن هرگونه حمله به یکی از سه کشور، حمله به همه اعضا تلقی خواهد شد؛ توافقی که در ظاهر شباهت زیادی به اصل دفاع جمع در پیمان‌های نظامی، خصوصا ماده5 ناتو دارد. با این حال هنوز مشخص نیست سه‌کشور تا چه اندازه حاضرند در صورت وقوع یک جنگ واقعی به این تعهد عمل کنند.

در همین رابطه سوال مهم این است که چه عاملی سه‌کشور را در شرایط فعلی منطقه به یکدیگر نزدیک کرده است؟ برای پاسخ به این سوال باید به تحولات چندسال اخیر خاورمیانه و به‌خصوص کاهش اطمینان کشورهای منطقه به تضمین‌های امنیتی آمریکا توجه کرد.

عربستان طی سال‌های گذشته تجربه حمله به تاسیسات نفتی خود را داشته و اکنون نیز با مجموعه‌ای از تهدیدات موشکی و پهپادی در منطقه مواجه است. ترکیه نیز تلاش می‌کند جایگاه خود را به‌عنوان یک قدرت مستقل منطقه‌ای افزایش دهد و پاکستان علاوه بر برخورداری از ارتشی قدرتمند، تنها کشور اسلامی دارای سلاح هسته‌ای است.

درواقع هرکدام از سه‌کشور چیزی در اختیار داشته که دیگری به آن نیاز دارد. عربستان منابع مالی گسترده دارد، ترکیه طی سال‌های گذشته صنایع دفاعی خود را به شکل قابل‌توجهی توسعه داده و پاکستان نیز از توان نظامی و تجربه عملیاتی بالایی برخوردار است. درنتیجه ترکیب این سه‌ظرفیت می‌تواند در صورت تداوم همکاری از ائتلاف مکه چیزی فراتر از یک پیمان نظامی و امنیتی ایجاد کند.

در این میان اما مساله مهم‌تر این است که این ائتلاف در برابر چه تهدیدی شکل گرفته است؟ ایران، اسرائیل، حوثی‌ها یا در واکنش به سیاست‌های جدید ایالات‌متحده در منطقه؟ در همین رابطه اگر هرکدام از این فرض‌ها را به‌صورت قطعی تلقی کنیم، دچار خطای راهبردی می‌شویم زیرا هرچند عربستان با ایران اختلافات جدی دارد اما همزمان تلاش کرده روابط خود با تهران را مدیریت کند. ترکیه نیز با وجود رقابت با ایران، روابط اقتصادی و سیاسی گسترده‌ای با کشورمان دارد. پاکستان نیز به‌دلیل داشتن مرز مشترک با ایران تمایلی به ورود یک تقابل مستقیم با تهران ندارد بنابراین از یک جهت می‌توان گفت ائتلاف جدید بیش از آنکه علیه یک بازیگر مشخص باشد، واکنشی به تغییر محیط امنیتی منطقه است. با این حال نمی‌توان ملاحظات، راهبردها و همچنین برنامه‌های این سه‌کشور جهت تشکیل ائتلاف نظامی را مرتبط با ایران ندانسته و تنها به این قضیه دلخوش بود که کشورهای خاورمیانه دیگر مانند گذشته مطمئن نیستند در صورت وقوع بحران، آمریکا به‌صورت خودکار برای دفاع از آنها وارد عمل خواهد شد بنابراین طبیعی است که به‌دنبال ایجاد گزینه‌های جایگزین باشند.

در همین رابطه است که برخی از تشکیل یک ناتوی اسلامی صحبت کرده‌اند. هرچند که چنین برداشتی نیز تا حدودی اغراق‌آمیز است. درواقع سه‌کشور همچنان روابط امنیتی گسترده‌ای با غرب دارند و ترکیه دومین ارتش بزرگ ناتو محسوب می‌شود. از سوی دیگر منافع آنها نیز در تمام پرونده‌های منطقه‌ای یکسان نیست.

درنتیجه آزمون واقعی این ائتلاف زمانی مشخص می‌شود که یکی از اعضا با یک تهدید جدی روبه‌رو شود. در آن زمان مشخص خواهد شد که عبارت «حمله به یکی، حمله به همه» تنها یک تعهد سیاسی بوده یا سه‌کشور واقعا حاضرند هزینه دفاع از یکدیگر را نیز پرداخت کنند.

در همین راستا بعضی کارشناسان معتقدند، اگر توافق مکه در ادامه به رزمایش‌های مشترک، تبادل اطلاعات، همکاری پدافندی و تولید مشترک تسلیحات منجر شود، می‌توان گفت هسته یک سازوکار امنیتی جدید در منطقه در حال شکل‌گیری است بنابراین مساله اصلی این نیست که آمریکا قادر به انجام تعهدات امنیتی و نظامی خود نبوده یا قرار است از خاورمیانه خارج شود بلکه موضوع مهم این است که اگر ائتلاف مکه بتواند از مرحله بیانیه عبور کرده و به همکاری نظامی واقعی برسد، نشست روز گذشته استانبول را می‌توان یکی از نشانه‌های تغییر تدریجی نظم امنیتی خاورمیانه دانست؛ امری که در آن بازیگران منطقه‌ای بیش از گذشته تلاش می‌کنند امنیت خود را با کمک یکدیگر تامین کرده و در چنین شرایطی انزوای یک کشور می‌تواند در میان‌مدت پیامدهای گسترده‌ای را در این ترتیبات جدید منطقه‌ای برای خود داشته باشد.

محمدرضا ستاری